କେନ୍ଦ୍ରାପଡା, ୧୨/୭/୨୦୨୬ ଭିମସେନ୍ କେନ୍ଦ୍ରାପଡା ଜିଲ୍ଲାର ଇଚ୍ଛାପୁର (ତୁଳସୀ କ୍ଷେତ୍ର) ରଥଯାତ୍ରା: ଏକ ଐତିହାସିକ ଓ ଭକ୍ତିମୟ କାହାଣୀ,ଟିଏ ମହାକାଳପଡ଼ା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ର ସମାଜ ସେବୀ ଭିମସେନ୍ ସେଠୀଙ୍କ କଲମରୁ ପଦଟିଏ ବଡ ଠାକୁର ବଳଭଦ୍ରଙ୍କଙ୍କ ପାଇଁ ,ଓଡ଼ିଶାର କେନ୍ଦ୍ରାପଡା ଜିଲ୍ଲାର ଇଚ୍ଛାପୁର ଗ୍ରାମ ପୁରୀ ପରେ,କେନ୍ଦ୍ରାପଡା ଜିଲ୍ଲା ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ମହାନ କେନ୍ଦ୍ର। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀ ବଳଦେବଜୀଉ (ବଳରାମ)ଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା ତୁଳସୀ କ୍ଷେତ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ସ୍ଥାନର ରଥଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁ ବିଶାଳ ଓ ଉଚ୍ଚ ରଥ ବ୍ରହ୍ମ ତାଳଧ୍ୱଜ ରଥ ସହିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି କାହାଣୀଐତିହାସିକ ଓ ପୁରାଣିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିତୁଳସୀ କ୍ଷେତ୍ରର କାହାଣୀ ମହାଭାରତ ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଶ୍ରୀ ବଳରାମ (ବଳଦେବ) ଦ୍ୱାରକା ଛାଡ଼ି ଓଡ଼ିଶା ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ।କେନ୍ଦ୍ରାପଡା ଜିଲ୍ଲା ର ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୈତ୍ୟ କନ୍ଦରାସୁର (କନ୍ଦ୍ରାସୁର) ରାଜତ୍ୱ କରୁଥିଲା। ସେ ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ କରୁଥିଲା ଓ ଲୋକଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଥିଲା। ବଳରାମ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରି ପରାଜିତ କରିଥିଲେ। ଦୈତ୍ୟର ଶରୀର ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଥିଲା। ବିଜୟ ପରେ ବଳରାମ ଏଠାରେ ବାସ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। କନ୍ଦରାସୁରର କନ୍ୟା ତୁଳସୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ତୁଳସୀ କ୍ଷେତ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ପଞ୍ଚ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ।ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଏହି ମନ୍ଦିରର ଉଲ୍ଲେଖ ୧୦ମ ଶତାବ୍ଦୀର ରାଜା ଯଯାତି କେଶରୀଙ୍କ ସମୟରୁ ମିଳେ। ପରେ ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବ-୩ ଙ୍କ ସମୟରେ ରେଖାଦେଉଳ ନିର୍ମାଣ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୁଘଲ ଶାସନ ସମୟରେ (୧୬୬୧ ଏ.ଡି.) ଖାନ-ଇ-ଦୁରାନ ମନ୍ଦିର ଧ୍ୱଂସ କରି ମସଜିଦ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଭକ୍ତମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଗୋପନୀୟ ଭାବେ ନଦୀ ପଥରେ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରିଥିଲେ। ମରାଠା ଶାସନ ସମୟରେ (୧୭୬୧ ଏ.ଡି.) କୁଜଙ୍ଗ ରାଜା ଗୋପାଳ ସନ୍ଧା ଓ ଛେଦରା ଜମିଦାର ଶ୍ରୀନିବାସ ନରେନ୍ଦ୍ର ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର୍ତ୍ତମାନର ମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା। ସନ୍ଥ ଗୋପୀଦାସ ଓ ସୈରଟାକ ଗିରିଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଏହା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା। ମନ୍ଦିରରେ ବଳଦେବଙ୍କ ସହିତ ଜଗନ୍ନାଥ ଓ ସୁଭଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ରତ୍ନ ସିଂହାସନରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ କାଠରେ ନୁହେଁ, ପଥରରେ ନିର୍ମିତ (ମଣି ବିଗ୍ରହ) ହୋଇଥିବାରୁ ଏଠାରେ ନବକଳେବର ହୁଏ ନାହିଁ ,କେନ୍ଦ୍ରାପଡା ଜିଲ୍ଲା ରଇଚ୍ଛାପୁର ରଥଯାତ୍ରାର ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ତାଳଧ୍ୱଜ ରଥ। ଏହା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଓ ବିଶାଳ ରଥ ବୋଲି ପରିଚିତ (ପୁରୀ ପରେ ଓଡ଼ିଶାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଉଚ୍ଚରଥ)। ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୬୫ ଫୁଟ, ଚଉଡ଼ ୩୪ ଫୁଟ, ୧୪ଟି ଚକ (ପ୍ରତ୍ୟେକ ୭ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ) ଓ ଶାଳ କାଠରେ ନିର୍ମିତ। ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟାରୁ ରଥ ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଗୁଣ୍ଡିଚା ପୂର୍ବରୁ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।ରଥରେ ଲାଗୁଥିବା ଦେବତାମାନେ:ମୁଖ୍ୟ ଦେବତା: ଶ୍ରୀ ବଳଦେବଜୀଉ (ବଳରାମ), ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଓ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା।ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ ସହିତ ଥାଏ। ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେବତାମାନେ (ପାର୍ଶ୍ୱଦେବତା), ଦ୍ୱାରପାଳ, ସାରଥି ଆଦି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପାଆନ୍ତି।ପାହଣ୍ଡି ବିଜେ ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଏକା ରଥରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ (ପୁରୀର ତିନୋଟି ପୃଥକ ରଥ ବିପରୀତ)। ରଥ ଟାଣିବା ସମୟରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ରଥ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଏ ଓ ନବମ ଦିବସରେ ବହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରାରେ ଫେରି ଆସେ। ଏହା ପୁରୀ ରଥଯାତ୍ରାର ସମାନ ରୀତି-ନୀତି ଅନୁସରଣ କରେ।ରଥଯାତ୍ରା ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କର ଭକ୍ତଙ୍କ ସହିତ ମିଳନର ପ୍ରତୀକ। ପୁରୀର ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଦେବତାମାନେ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମାତାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଆନ୍ତି ଓ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି।କେନ୍ଦ୍ରାପଡା ଜିଲ୍ଲା ର ଇଚ୍ଛାପୁରରେ ମଧ୍ୟ ସେହି କାରଣ: ବଳଦେବଙ୍କ ଲୀଳା ସ୍ଥଳୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଏହି ଉତ୍ସବ ଆୟୋଜିତ ହୁଏ। ଏହା ଭକ୍ତିର ସମାନତା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦର୍ଶନର ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରେ। ତୁଳସୀ କ୍ଷେତ୍ର ହେବାରୁ ଏହା ବଳରାମଙ୍କ ବିଶେଷ ଲୀଳା ସ୍ଥଳୀ ଭାବେ ପରିଗଣିତ। ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତ ଏଠାକୁ ଆସି ରଥ ଟାଣନ୍ତି ଓ ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହା ସାମାଜିକ ଐକ୍ୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସାହର ପ୍ରତୀକ୍ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବଳରାମ ଏହି ଭୂମିରେ ପାଦ ରଖିଲେ। କନ୍ଦରାସୁରର ଅତ୍ୟାଚାରରେ କମ୍ପିତ ପ୍ରଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଶାନ୍ତି ସ୍ଥାପିତ ହେଲା ଓ ତୁଳସୀଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କ ବିବାହ ହେଲା। ଯୁଗ ଯୁଗ ପରେ, ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ହେଲା, ଧ୍ୱଂସ ହେଲା, ପୁନଃ ନିର୍ମାଣ ହେଲା। ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ। ଭକ୍ତମାନେ ରଥ ଟାଣିବା ସମୟରେ ଗାନ କରନ୍ତି — “ଜୟ ବଳରାମ, ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ”। ରଥର ଚକ ଘୂରିବା ସହିତ ହୃଦୟର ଭକ୍ତି ଘୂରେ। ଏହା କେବଳ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ, ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯାତ୍ରା — ଦେବତାଙ୍କ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିବାର ଯାତ୍ରା।ଏହି ରଥଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅମୃତ ଭଣ୍ଡାର।କେନ୍ଦ୍ରାପଡା ବ୍ରହ୍ମ ତାଳଧ୍ୱଜ ରଥ ନିର୍ମାଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାଇଚ୍ଛାପୁର (ତୁଳସୀ କ୍ଷେତ୍ର) ରଥଯାତ୍ରାର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ରଥ ବ୍ରହ୍ମ ତାଳଧ୍ୱଜ। ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୬୫ ଫୁଟ, ଚଉଡ଼ ୩୪ ଫୁଟ ଓ ୧୪ଟି ଚକ (ପ୍ରତ୍ୟେକ ୭ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ) ଥାଏ। ପୁରୀ ରଥ ପରି ପ୍ରତିବର୍ଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂଆ ନିର୍ମାଣ ହୁଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କିଛି ଅଂଶ ନୂଆ କରାଯାଏ। ତଥାପି ଚଳିତ ବର୍ଷ (୨୦୨୬) ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂଆ କାଠରେ ନିର୍ମାଣ ହେଉଛି। ରାଜ୍ୟ ସରକାର ୧ କୋଟି ଟଙ୍କା ଅନୁଦାନ ଦେଇଛନ୍ତି। ନିର୍ମାଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ମୁଖ୍ୟ।ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକକାଠ ସଂଗ୍ରହ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତିମୁଖ୍ୟତଃ ଶାଳ (Sal) କାଠ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। କେନ୍ଦୁଝର ଟେଲକୋଇ ବନାଞ୍ଚଳରୁ କାଠ ଆଣାଯାଏ (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗତ ବର୍ଷ ୭୬୦ ଘନ ଫୁଟ)।ପୁରୁଣା ରଥର କିଛି କାଠ ପୁନଃ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।ଆରମ୍ଭ: ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟାପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ଦିନ ରଥ ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହା ଏକ ପବିତ୍ର ଦିନ, ଯେଉଁଦିନ କାଠ ଆଗମନ ଓ ପ୍ରଥମ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମହାରଣା (ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସେବକ) ମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳୀ ଓ କର୍ମୀରଥ ଖଳା (ରଥ ନିର୍ମାଣ ଉଠାଣ) ରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲେ।ପ୍ରାୟ ୪୫ ଜଣ କାର୍ପେଣ୍ଟର (ମହାରଣା) ଦିନରାତି କାମ କରନ୍ତି।ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟାଚକ ନିର୍ମାଣ: ୧୪ଟି ଚକ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ କିଛି ନୂଆ କରାଯାଏ (ଉଦାହରଣ: ୪ଟି ନୂଆ)।ରଥର ମୂଳ ଗଠନ (ଫ୍ରେମ୍), ସ୍ତମ୍ଭ, ଛାତି ଆଦି ନିର୍ମାଣ।କାର୍ବିଙ୍ଗ୍ ଓ ସଜ୍ଜା: ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେବତା ଚିତ୍ର, ଅଳଙ୍କରଣ।ବସ୍ତ୍ର ଓ ରଙ୍ଗ: ରଥକୁ ରଙ୍ଗୀନ କରାଯାଏ ଓ କପଡ଼ା ଲଗାଯାଏ। ଉପରେ ଧ୍ୱଜା (ତାଳଧ୍ୱଜ) ଲଗାଯାଏ। ସମାପ୍ତି ଓ ପରୀକ୍ଷଣଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ। ରଥ ଟାଣିବା ପୂର୍ବରୁ ପରୀକ୍ଷଣ କରାଯାଏ ଯାହା ସୁରକ୍ଷିତ ହେବ। ବିଶେଷତ୍ୱପୁରୀ ରଥ ପରି ଏହା ମଧ୍ୟ ପାରମ୍ପରିକ ଶିଳ୍ପଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ନିର୍ମିତ ହୁଏ।ଏହା ଏକ ଚଳନ୍ତ ମନ୍ଦିର ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଚଳିତ ବର୍ଷର ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂଆ ରଥ ଏକ ଐତିହାସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅଟେ।ଏହି ନିର୍ମାଣ କେବଳ କାରିଗରୀ ନୁହେଁ, ଏକ ଧାର୍ମିକ କର୍ମ। ମହାରଣା ସେବାୟତମାନେ ଭକ୍ତିର ସହିତ କାମ କରନ୍ତି।
